Instrucziun
Livels
Il diember da participontas e participonts per classa duei per regla serestrenscher a 13, excepziunalmein a 15. Il diember minimal per classa ei da principi 5.
Livel 1
Dapi igl onn 2010 vegn ei dau la pusseivladad da s’annunziar per il livel 1 tenor fermezia resp. interess, priu il cass che il diember da paritipontas e participonts lubescha ei, vul dir el cass ch’il livel 1 ha varga 15 annunzias.
Livel 1A
Neginas enconuschientschas preliminaras dil lungatg romontsch. Mied d’instrucziun: Cuors romontsch sursilvan (G. Menzli), lecziuns I/1-I/5. (progressiun moderada).
Livel 1B
Neginas enconuschientschas preliminaras dil lungatg romontsch. Mied d’instrucziun: Cuors romontsch sursilvan (G. Menzli), lecziuns I/1-I/5 (pia progressiun accelerada), sco era – sche indicau – ulteriura materia supplementara (p.ex. temps grammaticals supplementars, tematicas supplementaras etc.).
Livel 2
Mied d'instrucziun: Cuors romontsch sursilvan (G. Menzli), lecziuns I/6 - I/10.
Livel 3
Mied d'instrucziun: Cuors romontsch sursilvan (G. Menzli), lecziuns I/11 - I/15.
Livel 4
Mied d'instrucziun: Cuors romontsch sursilvan (G. Menzli), lecziuns I/16 - II/2.
Livel 5
Mied d'instrucziun: Cuors romontsch sursilvan (G. Menzli), lecziuns II/3 - II/7.
Livel 6
Mied d'instrucziun: Cuors romontsch sursilvan (G. Menzli), lecziuns II/8 - II/12.
Livel 7
Mied d'instrucziun: Cuors romontsch sursilvan (G. Menzli), lecziuns II/13 - II/16.
Livel 8
Per persunas cun fetg bunas enconuschientschas dil romontsch purschin nus il livel 8. Dapi il 2010 vegn el menaus parzialmein en duas partiziuns (8A, 8B). Duront ina tochen duas lecziuns per di vegn purschiu instrucziun da cuminonza. Las ulteriuras lecziuns vegnan menadas dapersei.
Il livel 8 ei era adattaus per scadin Romontsch e scadina Romontscha che vul seperfecziunar el lungatg-mumma.
Livel 8A
Duront treis tochen quater lecziuns per di vegn repetiu generalmein e sistematicamein la materia tractada el mied d’instrucziun Cuors romontsch sursilvan da G. Menzli, lecziuns I/1-I/18 e II/1-II/16. Ina tochen duas lecziuns per di vegnan tenidas da cuminonza cun il livel 8B.
Il livel 8A ei era adattaus per scolaras e scolars romontschAs naven dalla 6avla classa primara dalla scola populara ensi per repeter generalmein la materia da romontsch, sco era specialmein per sepreparar per examens da recepziun a scolas cuntinuontas sco la scola mercantila, il gimnasi etc. Mintga scolara e scolar survegn – sche giavischau – ina madretscha ni in padrin duront il cuors.
Livel 8B
Il livel 8B vegn menaus en moduls en fuorma da prelecziuns e seminaris teni da differents docents hos- pitonts. Tals vegnan ad entrar ellas pli differentas spartas dil lungatg e dalla cultura romontscha, sco grammatica, linguistica, etimologia, litteratura, historia dil lungatg, sociolinguistica, art, economia ed ecologia regiunala, turissem e.a.
Remarca
Dil reminent ein tuts livels accessibels per scolaras e scolars naven da circa 12/13 onns. Era cheu sur- vegn mintga scolarA ina madretscha ni in padrin sche giavischau.
Muments da cuminonza e d'inscunter
Sper l’instrucziun enteifer las lecziuns vul il Cuors romontsch sursilvan dar peisa a muments da cuminonza e d’inscunter sco:
• la fiasta d’avertura (emprema dumengia)
• las tschaveras (solver, gentar, tscheina)
• il cant romontsch dil suentermiezdi (mintga suentermiezdi)
• il program accumpignont cun il puschegn posteriur (la sera dallas 20.00)
• l’excursiun ora ella regiun (in di duront las duas jamnas)
• la fiasta finala (davos venderdis)
Tals muments possibiliteschan novas interacziuns denter participontAs, scolastAs, docentAs, referentAs e hosps, interacziuns che – e quei ei gie la gronda finamira da mintga participontA – sustegnan e pro- movan la cumpetenza linguistica.
En quest liug lessen nus far attents che gest il cant che nus purschin ha – sper igl aspect dalla recre- aziun e sper igl aspect social – ina influenza tut speciala silla cumpetenza linguistica pesunala (dicziun/ pronunzia, intonaziun, automatisaziun da plaids e frasas, frequentaziun*, ed auter bia che fa part dil lungatg).
*Cun la „frequentaziun“ manegein nus il fatg che mintga lungatg drova in cert spectrum da frequenzas (cf. prof. dr. A. Tomatis, „L’oreille et le langage“). Aschia semova p.ex. il lungatg tudestg ella frequenza denter 100 e 3’ooo Hz, il talian denter 2‘000 e 4‘000 Hz, igl engles denter 2‘000 e 12‘000 Hz. Ed il lungatg romontsch semova en siu cert spectrum (nus havein denton neginas indicaziuns specificas) il qual vegn trenaus grondiusamein ed implicitamein enten cantar, pertgei entras il cant vegn l’ureglia aschidadir cundiziunada sin las frequenzas romontschas.
Scolastas e scolasts 2013
La squadra da scolastas e scolasts (en tut 9 persunas) sefuorma da glieud qualificada ell'instrucziun da lungatg (stan: 11.02.2013):
 |
 |
 |
| Adrian Degonda, Trun/Turitg scolast secundar phil. II |
Francestg Friberg, Danis
scolast secundar phil. I |
Simon Bundi, Zignau/Turitg historicher, scolast da romontsch per carschi |
 |
 |
 |
| Elsa Cavegn, Altstätten scolasta primara, cuss. psicologica |
Conradin Klaiss, Schluein scolast secundar phil. I |
Natalia Tuor, Schluein scolasta primara |
 |
 |
|
| Marina Blumenthal, Morissen/Turitg studenta da teater, scolasta primara |
Stefan Gabriel, Trun/Breil Scolast, cantadur e psicolog |
Lea Livers, Cuera scolasta primara |
Lungatg d'instrucziun
Il lungatg d'instrucziun principal ei il romontsch, cumpletaus dil tudestg e sche necessari era dil talian e dil franzos.
Material d'instrucziun supplementar
Niev vocabulari romontsch sursilvan-tudestg (A. Decurtins)
Vocabulari tudestg-romontsch sursilvan (R. Vieli /A. Decurtins)
Grammatica Sursilvana (A. Spescha)
Cudisch da verbs sursilvans (I. Winzap)
Cudisch da cant 'Da cumpignia' (U. Defuns/ C. Jeitziner)
Vocabulari romontsch sursilvan-franzos dalla FRR (G.-G. Furer)