Realisaziun dils vocabularis
romontsch sursilvan – franzos
franzos – romontsch sursilvan
Suenter sia constituziun igl onn 1982 ha la Fundaziun Retoromana (FRR), sper la promoziun sociopolitica dil romontsch, priu en mira duas impurtontas incumbensas praticas:
- la cuntinuaziun dil Cuors romontsch sursilvan da stad, fundaus il 1969
- l’elavuraziun da vocabularis denter romontsch e franzos, cull’intenziun da liberar il romontsch da sia dependenza exclusiva dal tudestg
La schelta dil franzos
Il lungatg franzos ei vegnius eligius pils motivs suandonts:
- sia posiziun en Svizra ed el mund
- sia vischinonza linguistica al romontsch
- sia muntada ella romanistica
- la disponibladad dad in redactur francofon
La FRR ha priorisau la direcziun romontsch–franzos.
Dall’idea alla realisaziun: ils emprems pass
L’idea oriunda era da realisar in grond vocabulari romontsch sursilvan – franzos aschi cumplets sco pusseivel e da trer da quel in vocabulari pli pign e pratic pil diever quotidian. Per quei motiv ha la FRR consultau persunas da differents secturs d’interess e classificau, a basa dils resuns, ina gliesta da ver 40’000 plaids tenor prioritad, per definir il cuntegn dils dus vocabularis.
Igl onn 1984 ha la FRR publicau per consultaziun in’emprova da 112 paginas cun siat bustabs representativs (B, G, H, N, O, U e V). Ils varga 6’100 artechels incl. las renviadas corrispundevan a circa in sisavel dil diember final previu. Quels cuntenevan denton aunc pauca fraseologia.
Quella emprova ha mussau claramein: Per saver realisar in vocabulari romontsch-franzos detagliau drova ei material specific supplementar, perquei che las fontaunas existentas ein concepidas principalmein pil tudestg e cul tudestg. Perquei ha la FRR rimnau sistematicamein varga tschienmelli exempels romontschs ord la litteratura, la pressa sco era ord auters documents screts, auditivs ed audiovisuals.
La FRR ei arrivada alla conclusiun ch’ina redacziun gratuita el temps liber havess cuzzau memia ditg. Aschia ha ella priu duas decisiuns:
- encurir ils mieds finanzials per pussibilitar ina plazza a temps cumplein
- reunir ils dus vocabularis inizialmein previ en ina ovra da dimensiun mesauna.
La finanziaziun sco sfida fundamentala
Igl onn 1986 ha la FRR saviu segirar la finanziaziun per plirs onns lavur. Culla speronza d’anflar successivamein ils ulteriurs mieds necessaris, ha ella surdau l’incarica a Jean-Jacques Furer d’entscheiver cull’elavuraziun, cun sustegn da persunas consultativas cumpetentas.
Igl ei denton buca reussiu d’anflar a temps ils mieds cumplementars, aschia che la lavur ha stuiu vegnir interrutta per plirs onns.
La publicaziun dil VRF (2002)
Pér igl onn 1999 han novs sustegns finanzials lubiu da reprender intensivamein la redacziun e da terminar quella en cuort temps. Il mars 2002 ei il Vocabulari romontsch sursilvan – franzos (VRF) cumparius, in volum da 720 paginas spessas cun ver 25’000 cavazzins e renviadas sco era pliras annexas.
Il svilup e la planisaziun dil VFR
Cun quei success era la FRR cunscienta dad haver realisau pér la mesadad digl instrumentari planisau oriundamein. Las difficultads surmuntadas tochen lu fagevan denton quitaus. Sco francofon havess Jean-Jacques Furer preferiu da sia vart da sulettamein sustener ina persuna romontscha ella realisaziun dall’ovra inversa. Ina tala persuna romontscha ei denton buca stada da cattar pil project.
Igl onn 2006 ha la Fundaziun realisau in’emprova pil Vocabulari franzos – romontsch sursilvan (VFR) cul bustab representativ F. A basa da quella lavur e dil facit da quella ei vegniu elavurau in niev project, danovamein cun Jean-Jacques Furer sco redactur, sustenius d’in excellent consultant. Il plan da lavur ha buca previu in termin fix ed ha lubiu da luvrar a temps parzial e modulabel. Parallelmein ein las pusseivladads da finanziaziun vegnidas examinadas.
L’entschatta dalla redacziun e sias difficultads
Suenter ch’ina gronda part dil preventiv ei stada segirada igl onn 2007, ha la redacziun entschiet culla lavur tenor ina procedura che dueva garantir silmeins la finiziun d’ina versiun cumpleta fundamentala. Divers facturs han retardau considerablamein il progress dil VFR el decuors dils onns, senza denton retener quel cumpleinamein.
Il svilup digital e la reorientaziun strategica
Tenor las novas pusseivladads ch’il svilup digital porscha, sco era tenor las midadas el diever digl internet ed ellas aspectativas dil public, ha la FRR decidiu igl onn 2020 d’adattar fundamentalmein il project: Omisdus vocabularis vegnan publicai online silla pagina d’internet dalla Fundaziun aschiprest ch’il VFR ei terminaus. Il VRF vegn repassaus ed actualisaus per quella republicaziun; la versiun stampada resta denton disponibla. Il VFR vegn pil mument buca publicaus en fuorma stampada.
La publicaziun en lingia (PDF) e las perspectivas futuras
Culs mieds a disposiziun ha la FRR saviu terminar la redacziun dil VFR la fin 2025. Quella versiun sesanfla uss en lingia en fuorma da PDF, ensemen cul VRF ch’ei disponibels en fuorma stampada e digitala, sco era cullas annexas dallas duas ovras. Quella publicaziun en lingia survescha ussa per acquirir ils mieds finanzials necessaris per saver implementar ils vocabularis en ina finiastra digitala che vegn a levgiar la retscherca. In ulteriur avantatg essenzial da quella nova sligiaziun vegn ad esser ch’igl ei pusseivel da far dafertontier adattaziuns, cumplettaziuns, actualisaziuns e correcturas. Igl access ad omisdus vocabularis vegn ad esser gratuits, il cuntegn vegn mess a disposiziun sut la licenza creative commons CC BY-NC-ND 4.0.
Ultra dallas funcziuns usitadas da retscherca e consultaziun vegn installau in sistem d’access pils auters quater idioms sco era per il rumantsch grischun. Quei sistem cumpeglia tut ils corrispundents sursilvans d’in cavazzin franzos dil VFR e tut ils cavazzins sursilvans dil VRF.
La FRR vegn a garantir ina redacziun cuntinuonta.
Danis, il fevrer 2026
Caracteristicas, semeglionzas e differenzas dils dus vocabularis
Ils dus vocabularis dalla Fundaziun Retoromana, il Vocabulari romontsch sursilvan – franzos (VRF) ed il Vocabulari franzos – romontsch sursilvan (VFR), presentan ils dus lungatgs concernents cun biars detagls ed ina reha fraseologia. Els cumpeglian sistematicamein las fuormas irregularas, che vegnan renviadas mintgamai alla fuorma da basa. Il VRF dumbra ver 21’000 cavazzins, il VFR circa 31’000, senza quintar las numerusas renviadas en omisdus vocabularis. Lur structura generala ei semeglionta, presenta denton differenzas tecnicas da detagl ed in tractament different els dus aspects suandonts.
Sco ovras svizras cuntegnan omisdus vocabularis extendidamein, ultra dil lungatg franzos general, las expressiuns ed ils plaids specifics dalla Svizra romanda e dil franzos statal svizzer. Nua ch’ei descha fa il VRF diever d’indicaziuns scursanidas cursivas (CH, F, etc.) per distinguer denter il franzos general ed il franzos romand u svizzer. El VFR ein ils plaids romands e svizzers semplamein inseri en lur post. En domidus vocabularis vegnan aschia utilisadras ed utilisaders svizzers informai ed avischinai denter els sco tals, ferton ch’ils auters utilisaders han la caschun da scuvierer ils helvetissems dallas Romandas e dils Romands e las particularitads communablas dallas quater communitads linguisticas naziunalas.
Ils dus vocabularis documenteschan e presentan il romontsch per part en ina maniera necessariamein differenta.
La situaziun sociopolitica dil romontsch e dalla populaziun romontscha ha in grond effect sil lungatg sco quei ch’el vegn plidaus e screts da biars. Ei dat d’ina vart malsegirtads, approximaziuns ni confusiuns ch’ein d’attribuir all’instrucziun romontscha insufficienta, e da l’autra vart in’influenza enorma dil tudestg dominont che semanifestescha aschibein cun in diever direct da plaids tudestgs, sco era e surtut cun translaziuns mecanicas, nunponderadas dal tudestg, cun “tudestg en vestgiu romontsch”.
Il VRF informescha aschibein sur dil romontsch correct sco sur dil romontsch real da biars. El vul far quei per gidar las utilisadras ed ils utilisaders da lungatg romontsch, ed el sto far quei per quels da lungatg franzos, che san buca identificar sbagls e tudestgems zuppai. Il VRF integrescha pia numerus germanissems e beinenquala confusiun ni approximaziun, aschibein sco cavazzins u sutcavazzins (per ils verbs separabels alla tudestga) sco era ella fraseologia. Sche pusseivel cuntegn el denton lu era l’indicaziun dallas fuormas ed expressiuns romontschas ch’ein da recumandar.
Il VFR perencunter sto buca dar talas informaziuns, e presenta germanissems da principi mo leu nua che schizun vocabularis normativs dattan tals.